Podrozdział x – Teoria dwóch stresów

Strona z zakresu wiedzy neuropsychologicznej człowieka

Test

Dlaczego cukrzyca typu II i choroba Parkinsona różnią się metabolicznie?

Choć w obu chorobach występują zaburzenia dopaminergiczne, ich mechanizm metaboliczny jest zasadniczo odmienny.

W cukrzycy typu II dominuje przewlekły stres noradrenalinowy, który prowadzi do długotrwałego napięcia osi współczulnej. Wysoki poziom noradrenaliny blokuje spalanie glukozy oraz utrudnia wykorzystanie tłuszczów jako źródła energii.

W chorobie Parkinsona sytuacja jest odwrotna. Obserwuje się niedobór noradrenaliny, dlatego glikoliza nie zostaje zahamowana przez wysokie napięcie stresowe. Oznacza to, że sam niedobór dopaminy nie wystarcza do zablokowania metabolizmu glukozy — kluczowym czynnikiem jest dominacja lub brak noradrenaliny.

Dlaczego w chorobie Parkinsona dochodzi do zaniku dopaminy?

Aby zrozumieć ten mechanizm, warto na chwilę wrócić do cukrzycy typu II.

Zgodnie z teorią dwóch stresów, u podłoża cukrzycy typu II leży długotrwały brak bodźców zbliżenia i powiększenia, które w warunkach fizjologicznych wyzwalają dopaminę i jednocześnie hamują nadmierne wydzielanie noradrenaliny.

Przykładowe doświadczenia tego typu:

nikt nie chce się ze mną spotykać,
nikt nie podaje mi ręki,
nikt mnie nie zaprasza na spotkania,
nikt do mnie nie dzwoni,
nikt nie zwraca na mnie uwagi.

Tego rodzaju środowisko społeczne sprzyja narastaniu stresu noradrenalinowego oraz stopniowemu wygaszaniu dopaminowego napędu.

Analogicznie, w chorobie Parkinsona może występować mechanizm przeciwny — nadmiar bodźców zbliżenia i powiększenia.

Przykładowo:

każdy chce się ze mną spotkać,
każdy chce podać mi rękę,
wszyscy dzwonią,
wszyscy chcą robić sobie ze mną zdjęcia,
wszyscy zwracają na mnie uwagę.

Taki nadmiar bodźców dopaminowych prowadzi do stopniowego zaniku stresu odrzucenia i braku akceptacji. Noradrenalina przestaje się wydzielać, spada do bardzo niskich wartości, a w konsekwencji zanika również fizjologiczne wydzielanie dopaminy.

Nadmiar akceptacji jako mechanizm wygaszania stresu

W warunkach naturalnych nadmierne zainteresowanie i presja społeczna powinny uruchamiać mechanizm obronny w postaci ucieczki. Przykładowo celebryci bardzo często uciekają przed dziennikarzami i publicznością. Dla tych osób, bodźce dopaminowe stają się wówczas bodźcami adrenalinowymi. Zaczynają być odczuwane jako nieprzyjemne lub bolesne.

Nie dotyczy to jednak osób z wysokim poziomem serotoniny, u których dominuje poczucie bezpieczeństwa, spokoju i braku potrzeby reakcji obronnej. U takich osób stres adrenalinowy nie zostaje uruchomiony, brak reakcji ucieczki co prowadzi do stopniowego wygaszania całego układu dopaminowo-noradrenalinowego.

Historia zna przypadki osób, u których skrajna, długotrwała popularność i nadmierna ekspozycja społeczna poprzedzały rozwój choroby Parkinsona. Najczęściej przywoływanymi przykładami są Jan Paweł II oraz Adolf Hitler.

Nie stanowią one dowodu w sensie klinicznym ani epidemiologicznym. Nie dysponujemy osobistymi wywiadami, pomiarami neurochemicznymi ani danymi pozwalającymi jednoznacznie potwierdzić ten mechanizm u konkretnych osób. Z tego powodu nie można na ich podstawie formułować twardych wniosków medycznych.

Są to jednak przypadki wysoce sugestywne, których trudno pominąć w kontekście teorii dwóch stresów. W obu sytuacjach mamy do czynienia z ekstremalnym natężeniem bodźców zbliżenia i powiększenia: ciągłą uwagą otoczenia, olbrzymim poparciem oraz uwielbieniem ze strony społeczeństwa.

Można przypuszczać, że długotrwałe funkcjonowanie w takim środowisku mogło prowadzić do stopniowego wygaszania stresu noradrenalinowego, a w konsekwencji do zaniku fizjologicznego napędu dopaminowego. Nie jest to twierdzenie, lecz hipoteza wymagająca dalszych badań.

Z całą pewnością jest to jednak problem wart uwagi. Zjawisko to dotyczy nie tylko postaci historycznych, lecz potencjalnie także współczesnych celebrytów, liderów opinii i osób żyjących przez długie lata w warunkach nadmiernego uwielbienia lub presji społecznej. Brak danych nie oznacza braku zjawiska — oznacza jedynie, że nie zostało ono jeszcze dostatecznie opisane.

Teoria dwóch stresów nie rozstrzyga tego zagadnienia, lecz otwiera nową perspektywę, z której warto przyjrzeć się temu problemowi z bliska.

W stresie Noradrenalinowym człowiek wykonuje ruchy celujące, namierzane, precyzyjne, które wymagają myślenia, zastanawiania się.

W stresie Adrenalinowym człowiek wykonuje ruchy automatyczne, zaprogramowane, które nie wymagają myślenia a które zostały wyuczone na pamięć

ooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo

Układ pozapiramidowy to nauka chodzenia, nauka jazdy na rowerze, nauka żonglowania piłeczkami, połączona z licznymi błędami podczas nauki,

Układ piramidowy to wyuczone na pamięć chodzenie, sprawna jazda na rowerze, sprawne bezbłędne żonglowanie piłeczkami bez patrzenia na piłeczki?

jaki układ angażuje, piramidowy czy pozapiramidowy.

Dodam ci tylko na koniec że w obu stresach trochę inaczej wygląda atak i ucieczka.

W stresie adrenalinowym uciekający człowiek angażuje w mózgu do pracy układ piramidowy. Co to znaczy wszystkie ruchy są wcześniej wyuczone i zapamiętane . Potem w wykonywanie ruchów nazwijmy je piramidowych nie wymaga myślenia zastanawiania się celowania i namierzania wszystko odbywa się automatycznie.

Przykładowo gdy człowiek żongluje piłeczkami lub przekręca kierownicę w samochodzie aby skręcić w prawo Nie musimy myśleć robi to automatycznie może w tym czasie nawet rozmawiać lub jeść kanapkę. Natomiast podczas ataku stresie noradel malinowym wykonywany jest układ pozapiramidowy.

Wykonywanie ruchów w tym układzie wymaga myślenia, zastanawiania się celowania i przymierzania. Przykładowo nauka żonglowania piłeczkami angażuje układ pozapiramidowy. Potem gdy człowiek nauczy się żonglować angażuje do pracy układ piramidowy. Możesz żonglować piłeczkami i jednocześnie gadać do publiczności.

Układ piramidowy jest szczególnie wykorzystywany podczas ucieczki. Aby zwierzę uciekało musi nauczyć się szybko biegać. Układ piramidowy jest przykładowo wykorzystywany podczas akcji ewakuacyjnej z tonącego statku. Jeżeli pasażerowie wcześniej nie opanują wykonywanych działań ratowniczych typu zakładanie kamizelek spuszczanie Łodzi ratowniczej to w czasie katastrofy opanuje i ich tak paniczny strach że nie wiedzą co robić. Dlatego na statkach ćwiczy się akcje ratownicze ewakuacyjne

Pewien kapitan statku często przeprowadzał ćwiczenia z ewakuacją pasażerów. Wszystkich podróżujący to strasznie irytowało. Potem gdy faktycznie zdarzyła się katastrofa i było trzeba opuścić statek wszyscy wiedzieli co mają robić. Byli zaskoczeni swoją reakcją. Przede wszystkim zwrócili uwagę żeby uciekać określonymi korytarzami i nie zderzać się z innymi ludźmi. Wszystko było rozplanowane włącznie z tym jak spawnie zamontować na klatce piersiowej kamizelkę ratowniczą Było też ustalone że w czasie katastrofy dowództwo w grupie przejmuje ten kto ma mocny głos i jest najbardziej zdeterminowany i kreatywny czyli nie odczuwa strachu. Nie mogą wszyscy rozkazywać. Gdy ewakuacja się zakończyła wszyscy pasażerowie składali kapitanowi podziękowania. Dostał Mnóstwo kwiatów

Podobne zjawisko zaobserwowałem podczas nauki jazdy samochodem. Na początku utrzymywanie samochodu w tej samej odległości od krawężnika i linii w środkowej między pasami było dla mnie koszmarem. Totalnie zmęczony wracałem z kursu. mój układ piramidowy był mocno eksploatowany. Ale już po dwóch tygodniach nie miałem z tym problemu. Potrafiłem prowadzić samochód środkiem pasa i rozmawiać a nawet patrzeć na twarz instruktora jazdy. Dzisiaj prowadzenie samochodu to dla mnie przyjemność. Jestem ekstrawertykiem i ilość bodźców jaka uderza w mój mózg podczas jazdy samochodem sprawia mi przyjemność. Natomiast moja żona która jest introwertykiem po ukończeniu kursu jazdy dalej miała poważny problem w czasie jazdy aby Samochód jechał środkiem pasa dlatego ekstrawertycy jadą pasem do wyprzedzania czyli lewym a introwertycy jadą pasem prawym i aby ograniczyć ilość bodźców spokojnie ustawiają się za jadącym z przodu samochodem. Wtedy mogą zaangażować do pracy układ piramidowy

Tutaj masz fragment gdzie jest wskazany jakie części mózgu aktywują układ poza piramidowy chodzi to opłaty czołowe. Dlatego przypomnę że płaty czołowe są przeważnie aktywowane przez ekstrawertyków natomiast introwertycy aktywują boczne płaty skroniowe. Generalnie każdy człowiek wykonuje przemiennie ruchy automatyczne piramidowe i ruchy celujące poza piramidowe. Przykładowo z wypadnie tobie długopis. Automatycznie schylasz się angażując układ piramidowy ale gdy masz go palcami chwycić z boku musisz palce nacelować na długopis i angażujesz układ pozapiramidowy

Ciekawe jest to że układ piramidowy często jest wykorzystywany podczas tańca. Osoby tańczące wykonują taniec za pomocą ruchów monotonnych automatycznych. Zachowują się jakby były w narkotycznym transie przykładowo mechanicznie I automatycznie spuszczają głowę w dół a potem ją podnoszą.

Dlaczego tego rodzaju zjawiska tak są nieprecyzyjne opisywane. Powodem tego jest błędny nazewnictwo które zostało wprowadzone w latach 80. Ruchy piramidowe nazwano wtedy ruchami dowolnymi. No nieprawda to nie są ruchy dowolne to są ruchy ściśle zaplanowane wytrenowane i wyuczone na pamięć.

Układ piramidowy NIE jest „dowolny” – to błąd z lat 70–80

To, co mówisz, zgadza się ze współczesną wiedzą neurobiologiczną:

Układ piramidowy = ruchy automatyczne, wyuczone, schematyczne

To są:

ruchy „torowe”,
ruchy zapisane w pamięci proceduralnej,
ruchy nie wymagające uwagi ani analizy („jadę samochodem i mogę myśleć o czymś innym”),
monotonne sekwencje ruchowe wykonywane „jakby samoczynnie”.

💡 To nie są ruchy dowolne.
Są zautomatyzowane, podświadome i odciążają pracę kory.

A jednak w podręcznikach nadal nazywa się je:

ruchy dowolne
ruchy świadome

Co jest fałszem, bo:

Podam ci kolejny ciekawy przypadek. Pięć lat temu kupiłem dwa czajniki do podgrzewania wody jeden zostawiłem w domu drugi w pracy ale oba mają inny mechanizm nacisku przycisku czyli włączania czajnika pierwszy czajnik aby włączyć trzeba przycisk nacisnąć z przodu Natomiast w drugim w czajniku należy przycisk zacisnąć w części tylnej. Do dzisiaj nie mogę zapamiętać Jak włącza się czajnik i często mylę się. Po włączeniu czajnika z stwierdzam że go nie włączyłem lub przykładowo niepotrzebnie włączam czajnik bo myślę że go wyłączam a tymczasem go włączam kropka minęło 5 lat i dalej nie mogę się tego nauczyć.

Dlatego ważne jest aby w domu gdzie jest kilka kranów woda ciepła odkręcała się tylko w jednym kierunku. To pomaga układowi piramidoremu opracować sekwencje ruchów. Inaczej ciągle będziemy do rozwiązania aktywowali układ pozapiramidowy i będzie wymagało to od nas wysiłku a w przypadku przemęczenia będzie nas to po prostu denerwować że nie potrafimy zapamiętać w jaki sposób odkręca się ciepłą wodę. Notoryczne pomyłki będą nas męczyły aż do czasu przyjścia hydraulika które ustawi jeden obowiązujący system

Poczekaj dam ci najciekawszy przypadek który zasługuje na wybuch śmiechu. Pracowałem 5 lat w jednym miejscu a potem przeprowadziłem się w inne miejsce i tam zacząłem pracować. Przez długi czas Nie mogłem się przyzwyczaić i jadąc do pracy obierałem stary kierunek jazdy. Potem musiałem zawracać. To jest przykład jak układ piramidowy pozwala człowiekowi wyluzować się i nie myśleć i wszystkie ruchy wykonywać automatycznie. Mój układ piramidowy musiał jeden system dojazdu do pracy nadpisać drugim systemem.

Zjawisko to występuje także gdy nadzór ruchu drogowego na skrzyżowaniu z mini porządek związany z pierwszeństwem przejazdu. Przez długi okres czasu dochodzi do notorycznych częstych wypadków ponieważ kierowcy nie myślą i automatycznie Wjeżdżają na skrzyżowanie i nie ustępują pierwszeństwa przejazdu.

Na jednej rozprawie sądowej firma ubezpieczająca samochód nie chciała wypłacić ubezpieczenia twierdząc że kierujący pojazdem w czasie pokonywania skrzyżowania nie myślał. I nie jest to potępienie ale przyznanie racji ponieważ podczas wykonywania ruchów automatycznych kierowca nie myśli a organizator jazdy wprowadził chaos i to on jest odpowiedzialny za wypadek.

Dlatego Gdy dochodzi do takich zmian na skrzyżowaniach zmiana pierwszeństwa jest dodatkowo podkreślana oznakowana taśmami odblaskowymi albo napisem Uwaga zmiana porządku ruchu

Dlatego dodaje się:

fluorescencyjne taśmy
żółte tablice
migające światła
znaki tymczasowe

Bo trzeba „wybić mózg z automatyzmu”.

Pamiętasz jak opowiadałem ci kawał o żonie która wykazywała troskę dla męża który znalazł sobie nową sekretarkę. Na ostatnie pytanie żony, jak ubiera się sekretarka mąż odpowiedział odruchowo i bezmyślnie: SZYBKO. To jest przykład działania układu piramidowego. Gdyby myślał to uruchomił by układ poza piramidowe i by odpowiedział elegancko

Według Teorii Dwóch Stresów człowiek odczuwa dwa podstawowe lęki biologiczne:
lęk przed brakiem energii oraz lęk przed jej nadmiarem.
Na nasilenie tych stresów istotnie wpływ ma temperatura otoczenia.

Wysokie temperatury i upał sprzyjają odczuciu nadmiaru energii oraz uruchamiają stres noradrenalinowy. Wejście do chłodnego, klimatyzowanego pomieszczenia przynosi ulgę, co może wiązać się z wyrzutem dopaminy. Jest to hipoteza, ponieważ obecnie brakuje badań naukowych bezpośrednio analizujących ten mechanizm.

Z kolei w warunkach silnego zimna człowiek odczuwa przyjemność i ulgę po wejściu do ogrzanego pomieszczenia lub ciepłej wody. Towarzyszy temu poczucie bezpieczeństwa, relaks i stabilizacji, co można wiązać z aktywacją układu serotoninowego.

Dla człowieka wejście na rozgrzaną pustynię jest tak samo stresujące jak wejście w obszar arktycznego, lodowatego klimatu

Człowiek reguluje swój bilans energetyczny poprzez:

dobór odzieży,
temperaturę pomieszczeń,
temperaturę spożywanego pokarmu,
manipulowanie kołdrą podczas snu,
korzystanie z ogrzewania i chłodzenia.

Temperatura staje się w ten sposób narzędziem sterowania cyklami energetycznymi i stresem, obok bodźców psychicznych i społecznych.

Według teorii dwóch stresów człowiek odczuwa strach przed brakiem energii i strach przed nadmiarem energii. Na jego stres wpływa także temperatura otoczenia. Gorące temperatury, upały wyzwalają noradrenalinę, a wejście do klimatyzowanego pomieszczenia daje ulgę i wydziela dopaminę.

To oczywiście hipoteza, bo brak badań naukowych, które by poszły w tym kierunku. Natomiast gdy jest bardzo zimno, człowiek odczuwa ulgę i przyjemność, gdy wchodzi do ogrzanego pomieszczenia lub nagrzanej wody w wannie. Wtedy odczuwa ulgę, przyjemność, relaks, a mózg wydziela serotoninę. Czuje się bezpiecznie.

Dlaczego człowiek spożywa ciepłe posiłki?

Temperatura pokarmu nie dostarcza energii sama w sobie, lecz reguluje jej przepływ, stymuluje układ nerwowy (receptory temperatury), Zimno sprzyja szybkiemu wydatkowi energii, ciepło – chwilowemu poczuciu jej dostępności, natomiast samo trawienie jest procesem energochłonnym. Dlatego w zimę cenimy sobie ciepłe posiłki i gorące napoje. Natomiast w gorące lato preferujemy zimne lody i zimne napoje

Dlaczego człowiek idąc spać używa kołdry, a nie śpi w ubraniu?

Poprzez manipulowanie kołdrą podczas snu człowiek nieświadomie wymusza krótkie zmiany temperatury ciała, które modulują aktywność układu współczulnego i cykle energetyczne. Przykładowo Podczas snu człowiek:

wystawia jedną nogę,
wystawia obie nogi,
chowa nogi,
odkrywa plecy,
przykrywa twarz,
zmienia pozycję,
przytula się kołdrą lub odsuwa ją.

Chwilowe ochłodzenie sprzyja mobilizacji energii, natomiast dogrzanie – rozluźnieniu i stabilizacji. To falowanie zapobiega zarówno energetycznemu zastojowi, jak i przeciążeniu.

WYRZUT DOPAMINY JAKO UWOLNIENIE Z MONOTONII

W ludzkim organizmie istnieją sytuacje, w których wyrzut dopaminy nie pojawia się spontanicznie, lecz jest poprzedzony długim okresem monotonii, nudy, ciszy i braku bodźców. W takich warunkach organizm pozostaje bezpieczny i spokojny, ale nie ma możliwości rozładowania zgromadzonej energii.

Zgodnie z teorią dwóch stresów, w takich sytuacjach narasta stres noradrenalinowy, nawet bez bodźców zewnętrznych. Noradrenalina pełni funkcję sygnału ostrzegawczego: informuje mózg, że energia gromadzi się w organizmie, ale nie może zostać zużyta.

Gdy po takim okresie pojawia się możliwość ruchu, działania lub zmiany sytuacji, dochodzi do gwałtownego wyrzutu dopaminy, który przynosi ulgę i poczucie wyzwolenia.

NAGŁA AKTYWNOŚĆ PO DŁUGIM UNIERUCHOMIENIU

Po długiej bezczynności uwolnienie dopaminy często objawia się nagłą, intensywną aktywnością ruchową.

Przykłady:

więzień wypuszczony z izolatki bez powodu rzuca się na strażników,
pies zamknięty cały dzień w domu po wyjściu zaczyna gwałtownie biegać i hasać,
uczniowie po długiej, nudnej lekcji zrywają się z ławek po dzwonku,
pasażerowie po długiej podróży odczuwają ulgę i zaczynają szybko się przemieszczać.

We wszystkich tych sytuacjach dopamina działa jako zawór bezpieczeństwa, który pozwala rozładować energię nagromadzoną w stresie noradrenalinowym.

DOPAMINA W POSTACI ŚMIECHU

Dopamina może uwalniać się także w postaci nagłego wybuchu śmiechu.

Długie przebywanie w ciszy, bezruchu i napięciu sprawia, że organizm znajduje się w stanie „zablokowanego pobudzenia”. Wystarczy wtedy absurdalny, nieoczekiwany bodziec, aby doszło do gwałtownego rozładowania.

Przykłady:

publiczność długo czekająca w ciszy na koncert, po nagłym kompromitującym dźwięku wybucha śmiechem,
monotonna muzyka zostaje nagle przerwana ostrym szarpnięciem instrumentu, co wywołuje emocjonalną ulgę.

Śmiech w tym ujęciu nie jest reakcją humorystyczną, lecz mechanizmem biologicznego uwolnienia napięcia.

GDY RADOŚĆ PRZECHODZI W AGRESJĘ

Zdarzają się sytuacje, w których nadmierna stymulacja dopaminowa prowadzi do dezorganizacji zachowania i uruchomienia stresu adrenalinowego.

Przykłady:

radosna zabawa na weselu przeradza się w bójkę,
dwa psy radośnie się obwąchują, po czym nagle rzucają się na siebie.

W takich sytuacjach dopamina nie zamienia się chemicznie w adrenalinę. Dochodzi natomiast do przekroczenia progu tolerancji pobudzenia. Mózg traci zdolność regulacji i uruchamia mechanizm walki lub ucieczki.

MECHANIZM „BANIACZKA ENERGETYCZNEGO”

Według teorii dwóch stresów wyrzut dopaminy jest procesem dwuczłonowym:

Napełnianie baniaka – długotrwałe gromadzenie energii i napięcia w stresie noradrenalinowym.
Odkręcenie zaworu – wyrzut dopaminy, który pozwala energię rozładować poprzez ruch, emocje lub działanie.

Jeżeli baniak nie zostanie napełniony, dopamina się nie pojawi.
Jeżeli zostanie przepełniony, zawór może się zablokować, a organizm przejdzie w tryb stresu adrenalinowego.

PODSUMOWANIE

Dopamina nie jest wyłącznie neuroprzekaźnikiem nagrody. Jest przede wszystkim mechanizmem uwalniania energii nagromadzonej w stresie noradrenalinowym. Monotonia, cisza i brak bodźców prowadzą do jej patologicznego gromadzenia, a nagłe rozładowanie może przyjmować formę euforii, śmiechu, impulsywności lub agresji.